Tin Văn hóa xã hội

Độc đáo mâm cỗ tết của đồng bào Cao Lan huyện Sông Lô

Đồng bào dân tộc Cao Lan ở xã Quang Yên- huyện Sông Lô hiện có trên 2.000 nhân khẩu, chiếm khoảng gần 20% dân số trong xã, sinh sống quần tụ chủ yếu ở 6 thôn: Xóm Mới, Đồng Dong, Đồng Dạ, Đồng Găng... Cũng như các dân tộc khác, đồng bào Cao Lan nơi đây ăn tết cổ truyền "Kên nen" trùng với dịp tết Nguyên đán. Ngoài những lễ thức và phong tục, tập quán chung của văn hóa Việt Nam, tết "Kên nen" của đồng bào Cao Lan còn có nhiều nét riêng biệt, tạo thành một không gian văn hóa đặc sắc không bị pha lẫn với bất cứ dân tộc nào, trong đó phải kể đến ẩm thực độc đáo trong mâm cỗ tết, làm phong phú thêm đời sống tinh thần, bản sắc văn hóa dân tộc của đồng bào các dân tộc Việt Nam.

Người Cao Lan chuẩn bị đón Tết rất chu đáo, bởi sau một năm lao động vất vả, cần mẫn, đây là dịp để họ nghỉ ngơi, vui chơi, thăm hỏi và chúc tụng nhau những điều tốt lành. Thời gian ăn tết của người Cao Lan kéo dài từ ngày 25 tháng Chạp đến hết rằm tháng Giêng âm lịch.Vào những ngày này, các thành viên trong gia đình đều tất bật chuẩn bị cho mâm cơm cúng tổ tiên. Người Cao Lan quan niệm “Dương sao âm vậy” nên gia đình có những thứ gì trong mâm cơm ngày tết thì phải dâng lên tổ tiên trước, hầu hết những thứ trong mâm cỗ cúng của người Cao Lan đều là những sản vật do gia đình tự làm ra.

Chúng tôi đến thăm gia đình ông Hoàng Giang Lâm-  thôn Xóm Mới- xã Quang Yên- huyện Sông Lô, trong không khí rộn ràng, con cháu tấp nập chuẩn bị cỗ Tết. Ngay từ sáng sớm, con lợn nuôi trong nhà để chuẩn bị ăn tết hàng năm trời đã được những người đàn ông trai tráng trong nhà mổ thịt; các bà, các chị tíu tít chuẩn bị gạo và lá dong làm bánh, làm xôi ngũ sắc, nghiền bột làm bún... mỗi người một việc chuẩn bị cho mâm cỗ tết của gia đình.

Một số hình ảnh bà con dân tộc Cao lan chuẩn bị đón tết "Kên nen"

Cũng như nhiều đồng bào dân tộc khác, một trong  những món ăn không thể thiếu được của người Cao Lan chính là bánh chưng, nhưng bánh chưng của người Cao Lan là bánh chưng gù. Bánh chưng cũng được làm từ gạo nếp, nhân đỗ xanh, thịt lợn ba chỉ, gói bằng lá dong. Nét đặc sắc của chiếc bánh chưng gù là hình dáng, bánh chưng gù là biểu tượng của người phụ nữ Cao Lan, biểu tượng cho sự chịu thương chịu khó, cần cù của họ. Hình ảnh người phụ nữ Cao Lan đeo chiếc gùi trên lưng khi lên nương, làm rẫy đã tạc nên hình dáng của chiếc bánh chưng. Chính hình dáng ấy làm cho chiếc bánh chưng gù trở nên bắt mắt và độc đáo. Khi gói bánh, những bàn tay khéo léo sẽ tạo ra chiếc “lưng gù” cho bánh, bánh đạt yêu cầu phải có “lưng gù” cân, rõ và đẹp, khi cho gạo, đỗ, thịt vào lá dong, gấp mép 2 lá dong với nhau tạo thành đường cong cho chiếc bánh, đường cong nổi và cân thì “lưng gù” mới đẹp. Bánh chưng của người Cao Lan đậm đà vị ngọt thơm của gạo nếp nương, của đỗ xanh và ngậy bùi của thịt lợn, quyện sánh trong sự giao hòa.

Cùng với các sản phẩm từ gạo nếp, xôi ngũ sắc của đồng bào Cao Lan cũng được xem là món ăn giàu truyền thống của đồng bào, thể hiện sự cầu kỳ, khéo léo, tinh tế trong việc chế biến. Để có được món xôi với 5 màu như ý, bà con phải tìm được những loại lá trên rừng hay trồng trong vườn nhà về giã nhỏ, lọc lấy nước, để từng loại riêng biệt rồi đem ngâm gạo. Màu đỏ được lấy từ lá sơn đỏ (bay tơn); màu đen hoặc tím lấy từ lá sơn đen (bay lai), tùy thuộc vào lượng lá nhiều hay ít, ngâm lâu hay chóng sẽ cho màu xôi tím hoặc đen; màu xôi xanh của lá gừng, màu xôi vàng của củ nghệ nếp và màu trắng của gạo; 5 màu xôi tượng trưng cho ngũ hành: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ. Quan niệm của đồng bào Cao Lan cho rằng: xôi ngũ sắc là ngũ phúc lâm môn, tượng trưng cho sức khỏe, may mắn, thịnh vượng, ấm no, phúc lộc đầy nhà...

 Một món ăn đặc trưng trong ngày tết không thể không nhắc đến của đồng bào Cao Lan là món bún.  Do được làm hoàn toàn thủ công nên bún của người Cao Lan rất trắng, mềm mà dai. Bún được làm thủ công từ đôi bàn tay khéo léo của những người phụ nữ, với những công đoạn phức tạp, cầu kỳ. Để có được một mẻ bún ngon, trước tiên phải chọn được loại gạo làm bún phù hợp. Gạo càng khô, cứng thì bún càng dẻo. Gạo được rửa sạch và ngâm với nước giếng từ chục ngày đến nửa tháng. Trong quá trình ngâm cần thường xuyên thay nước để gạo không có mùi chua. Khi gạo đã đủ độ tơi thì vớt ra rửa sạch, để ráo, sau đó trộn với cơm nguội, giã nhuyễn. Công đoạn tiếp theo là ngà bột. Bột được ngà thật rền rồi đem vắt bằng một loại khuôn gỗ trên nồi nước sôi. Khi nào thấy bún trong nồi nổi lên thì dùng rổ vớt ra, rửa sạch với nước lạnh rồi cho vào rổ để ăn. Sợi bún truyền thống của người Cao Lan thường to hơn so với sợi bún thông thường. Bún có màu trắng trong, khi ăn vừa dẻo, vừa mềm, lại vừa dai.

Một món ăn cũng rất đặc trưng và gần gũi trong mâm cỗ tết của người Cao Lan là món nộm chua rau chuối với thịt lợn. Cây chuối non sau khi bóc lớp bẹ già phía bên ngoài rồi tước bỏ sơ, dùng dao sắc thái mỏng lõi non phía trong thân chuối, ngâm trong nước muối để giảm bớt nhựa. Thịt lợn thăn trần qua nước sôi, đem vào thái mỏng, chộn cùng với rau chuối, nước cốt chanh (hoặc nước quả tai chua), muối, tiêu, đường, bột ngọt và tỏi giã dập điểm vài nhánh rau thơm cho món nộm thêm phần sinh động. Món nộm chua rau chuối đậm chất dân dã như tính cách của người dân quê nghèo, khiêm nhường khi nằm cạnh những món ngon khác, nhưng khiến thực khách nhớ mãi khi được thưởng thức.

Mâm cỗ tết sau khi đã chuẩn bị đầy đủ, các loại bánh, bún, thịt lợn, cơm canh cùng với trầu nước, hương nhang được gia chủ bày lên ban thờ trịnh trọng, người chủ sự trong gia đình sẽ đứng ra làm lễ gia tiên. Bên cạnh mâm cỗ, 2 thanh “Cạo chấy” hay còn gọi là xin âm dương làm bằng gỗ, dài khoảng 7cm, to bằng 2 ngón tay được cạo nhẵn, một mặt để bằng, một mặt đẽo khum khum. Gia chủ đọc bài văn khấn bằng ngôn ngữ của đồng bào Cao Lan, đại ý mời ông bà tổ tiên về ăn tết và phù hộ độ trì cho con cháu một năm mới mạnh khỏe, hạnh phúc, làm ăn phát đạt và gặp nhiều may mắn... sau khi đọc xong bài văn khấn, gia chủ cầm 2 thanh “Cạo chấy” đập vào nhau hai cái rồi tung lên, khi rơi xuống nếu 2 mặt cùng sấp, hoặc 2 mặt cùng ngửa nghĩa là mâm cỗ gia đình còn thiếu xót gì đó nên bị tổ tiên của trách, nếu một mặt sấp và một mặt ngửa là đã được ông bà tổ tiên chứng giám.

Sau khi hương đã tàn, mâm cỗ được hạ xuống. Trong căn nhà sàn, con cháu quây quần vui vẻ ngồi bên mâm cỗ, chia sẻ với nhau những câu chuyện cuộc sống. Với người Cao Lan, tết “Kê nen” không chỉ là dịp nghỉ ngơi, ăn ngon, mặc đẹp mà ngày Tết còn để gắn kết các thành viên trong mỗi gia đình, dòng tộc và cả cộng đồng làng xã, mọi người gần nhau hơn trong mâm cơm ngày Tết. Đó cũng là nét đẹp tinh thần không thể thiếu của người Cao Lan ở xã Quang Yên- huyện Sông Lô trong mỗi độ tết đến xuân về. Nét đẹp văn hoá truyền thống đó được bà còn nơi đây luôn trân trọng giữ gìn để lưu truyền cho con cháu mai sau.

 

Bích Ngọc - Lệ Quyên

Ngày đăng: 22/01/2017