Tin Văn hóa xã hội

Lễ hội văn hóa lịch sử truyền thống Bơi Chải xã Tứ Yên

Xã Tứ Yên, huyện Sông Lô nằm ở phía Tây Nam tả ngạn dòng sông Lô. Là vùng đất chiêm trũng bán sơn địa có nhiều đồi gò liên tiếp nhau có hình thù con Rồng dài chừng 3km. Đầu Rồng ở phía Bắc nơi có có chùa Sơn Long tọa lạc, đuôi rồng ở phía Nam giáp gò Mơ Phượng xã Đức Bác. Truyền thuyết lưu rằng, từ  thời vua Hùng Vương thứ 18, người dân nơi đây nhất tề theo Tản Viên Sơn Thánh đánh giặc giữ nước. Vào thế kỷ thứ VI làng cổ Yên Kiều, xã Tứ Yên, nơi có hồ Điển Triệt là nơi căn cứ địa của vua Lý Nam Đế chống giặc xâm lược nhà Lương.

 

 

Năm 544 trước sự tấn công của quân Lương, vua Lý Nam Đế (Lý Bí) đã từ Long Biên (Hà Nội) rút về vùng núi Lập Thạch xây dựng căn cứ chống địch. Sau đó, Ngài đem quân ra mai phục tại hồ Điển Triệt (tức hồ Miêng, xã Tứ Yên ngày nay) để giao chiến với quân địch. Tại đây đã diễn ra trận thuỷ chiến vang dội trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc. Do lực lượng còn non yếu, quân giặc quá mạnh nên quân ta đã thất bại, Lý Nam Đế quyết định rút quân về Khuất Lão (Tam Nông - Phú Thọ) tiếp tục cuộc chiến chống quân Lương. Mặc dù thất bại, nhưng trận chiến chống ngoại xâm của Lý Nam Đế ở hồ Điển Triệt, thế kỷ VI đã để lại những dấu tích hào hùng trong lịch sử Việt Nam nói chung và mảnh đất Tứ Yên nói riêng. Người dân Tứ Yên đã lập đình làng để thờ cúng, tưởng nhớ và tôn vinh người anh hùng dân tộc Lý Bí và thờ vọng đức Thánh Tản Viên - người có công dựng nước thời Hùng Vương.

Đình Yên Lập bên bờ Lô Giang là nơi diễn ra lễ hội Bơi Chải truyền thống xã Tứ Yên, Đình thờ đức Tản Viên Sơn Thánh và Vua Lý Nam Đế. Hàng năm vào các ngày 25, 26, 27 tháng 5 âm lịch xã Tứ Yên tổ chức lễ hội Bơi Chải, hội mở vào dịp này chính là hình thức khai hạ, mừng nước, tập tục lâu đời của cư dân trồng lúa nước. Bơi Chải không chỉ là hội làng mà còn mang ý nghĩa lịch sử tái hiện lại những trận chiến tưng bừng trên sông của đức Tản Viên Sơn Thánh, vua Lý Nam Đế. Trong kháng chiến chống thực dân pháp, hội bơi Chải lần cuối được tổ chức vào ngày 23-27 tháng 5 năm Bính Tuất (1946) với quy mô lớn kéo dài tới 5 ngày để mừng cách mạng tháng 8 thành công khai sinh ra nước Việt Nam mới. Thực dân pháp tấn công lên sông Lô, chiến khu Việt Bắc, Chải của làng bị quân Pháp đốt cháy hết khi chúng hành quân qua. Đến năm 2009 Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Vĩnh Phúc đã trực tiếp về Tứ Yên tổ chức khôi phục lễ hội bơi Chải bắt đầu từ năm 2010 đáp ứng lòng mong mỏi của người dân.

Lễ hội bơi Chải xã Tứ Yên có màn tế lễ đặc sắc là nghi thức quan trọng chứa đựng văn hóa tâm linh được dân làng chuẩn bị và thực hiện nghiêm cẩn, chu đáo. Trước tiên dân làng cử ra một người làm chủ tế có đủ tiêu chuẩn là tuổi phải từ 80 trở lên có uy tín cao, gia đình phải đủ vợ, đủ chồng có đủ con trai và con gái, nhà không có tang , không tham gia kiện tụng, mất đoàn kết. Chủ tế phải giữ mình thanh tịnh trong nửa tháng trước lễ hội. Chức danh chủ tế được dân làng đặc biệt tôn trọng coi là niềm vinh hạnh lớn của đời người của con cháu, gia đình, dòng họ. Chọn người tu lễ dâng thánh. Chọn người tham gia bơi Chải là nam thanh niên khỏe mạnh, biết bơi lội có hộ khẩu thường trú tại địa phương.

Trước ngày chính hội từ 5-7 ngày dân làng tiến hành tế cáo yết thành thần để được hạ Chải, kéo chải từ nhà cất giữ xuống Sông Lô để cho các đội Chải tập luyện, cho các đội bốc thăm chọn Chải. Trước lễ hội một hai ngày thì tiến hành vệ sinh, trang trí khánh tiết, phong cờ hội, treo cờ tổ quốc, lắp đặt loa đài…Thực hiện nghi thức Mộc dục lau rửa ngai, đồ thờ tự, kiệu bát cống, bát triển bát kích… Kiểm tra lại Chải, dầm lái, dầm bơi, ván ngồi, trống, trang phục theo màu các Chải, cờ hội của các Chải. Buổi tối tổ chức giao lưu biểu diễn văn nghệ tại sân Đình.

Ngày hội chính thức từ sáng sớm tiến hành nghi thức tế Hà Bá trên Sông Lô trước của Đình. Các thuyền chải kết lại với nhau rồi đặt mâm lễ xôi gà hoặc xôi sỏ lợn để chủ tế tiến hành tế Hà Bá. Lễ khai mạc bắt đầu bằng mọi người tham gia lễ hội đứng lên trang nghiêm chào cờ tổ quốc. Ban tổ chức lễ hội tiến hành đọc diễn văn ca ngợi công lao của các vị thần và nguồn gốc ý nghĩa lễ hội Bơi Chải, thông qua các quyết định thành lập Ban chỉ đạo, Ban tổ chức, tiểu ban, tổ trọng tài, điều lệ thi bơi Chải, cơ cấu giải thưởng. Tiếp đến là lễ dâng hương vào Đình của đông đảo dân làng, người tham gia lễ hội. Sau đó đội tế gồm 18 người tiến hành tế lễ sau ba hồi chiêng trống gióng lên. Trong quá trình tế lễ không tiếp lễ của dân làng và khách tham gia lễ hội.

Khoảng 9h thực hiện xong tế lễ thì trọng tài điều khiển các đội bơi chải xuống chải. Các đội mặc trang phục bơi chải truyền thống với màu sắc theo mầu Chải. Tương truyền rằng trải ngày xưa được đóng bằng gỗ Chò đẽo liền, sơn đỏ. Đầu Chải đẽo hình đầu chim Phượng, đầu Rồng, thân trải thót dần với hình đuôi tôm cong ngược trải dài 20m2, lòng chải chia thành nhiều khoang, chỗ rộng nhất 1,5m. Mỗi chải có 36 tay dầm chia thành 18 cặp ngồi hàng ngang. Người bơi chải là những trai tráng khỏe mạnh ngồi quỳ một chân xuống mạn chải, theo tư thế thống nhất, tay cầm dầm đúng chiều. Chuôi dầm sơn đỏ, mái dầm sơn trắng, khi bơi phải theo đúng nhịp hò của người hò mõ, tay bơi miệng phụ họa theo tiếng hò. Người hò mõ chít khăn đầu rìu, lưng thắt khăn đỏ, phải là người có giọng hò và nhịp mõ dứt khoát, lại có thể xen vào những câu pha trò đôi khi có ý tục tĩu một cách khôi hài để cổ vũ khích lệ các tay bơi. Người đứng đầu Chải cởi trần đóng khố lại trát nước lá mồng tơi lên người cho trơn để đối phương không nắm được. Người này có nhiệm vụ phất cờ, khi cần thì có thể nhảy sang trải đối phương vít tay lái của đối phương để vượt lên. Lúc đó hầu lái được hạ xuống, người giữ hầu lập tức ngồi lên như cưỡi ngụa khỏe mạnh và quyết đoán. Cuối cùng là người lái mặc quần áo lụa, nón dứa đứng ở đằng bướn trái, người này phải là người mưu trí, có kinh nghiệm cho Chải đi đúng luồng lạch khi cần có thể áp sát đối phương hoặc rẽ ngang chặn đường đội bạn để rồi vượt lên trước. Lại còn phải biết tránh xa chỗ có đông cổ động viên đối phương đứng trên bờ.

Các vị trí xuất phát của các đội, vị trí điểm vùng của trên, phía dưới, đích đã được trọng tài thống nhất với các đội trưởng. Khi các đội đã vào vị trí, trọng tài chính điều khiển cuộc thi cùng phối hợp các trọng tài trong tổ căng cờ báo hiệu đã chuẩn bị sẵn sàng. Trọng tài chính thổi còi và phất cờ lệnh xuất phát thì các Chải lao đi vun vút trong tiếng Trống, tiếng loa, tiếng reo hò cổ vũ vang động cả khúc sông Lô. Những chiếc Chải đầu chim Phượng, đầu Rồng, đuôi hình tôm cong ngược trở trên mình các tay chải mặc đồng phục bơi theo nhịp điệu thống nhất, nên nhìn chải lướt trên mặt sông như con chim Phượng khổng lồ mình đỏ, cánh trắng sải rộng cánh tung bay trên sông nước. Cảnh sát đường sông trên ca nô chuyên dụng hú còi thông báo cho tầu thuyền di chuyển trên sông khúc diễn ra bơi Chải chú ý đi đúng luồng đã được thả phao quy định tránh né không làm ảnh hưởng đến đường đua chải.Tiếng hò reo của các cổ động viên, của nhân dân, của các đội vang ầm lên dồn dập khi mỗi chải gần vượt qua, hoặc vừa vượt qua trải đối phương. Sôi nổi nhất là vòng đua cuối cùng, ai cùng hò hét thật to để cổ vũ ủng hộ cho các tay chải cố lên giành chiến thắng. Không khí lễ hội thật vô cùng tưng bừng, náo nức, tiếng hò reo không ngớt của các tay bơi cũng như hàng nghìn người tham gia lễ hội cổ vũ trên bến dưới thuyền.

Sau những lần thi bơi chải, người bơi cũng như người xem đều mệt lả, tắt tiếng vì hò reo quá sức. Cuộc thi bơi chải năm nào cũng diễn ra quyết liệt, thu hút sự chú ý theo dõi của rất đông du khách thập phương đứng trên bờ Sông Lô. Không khí làng quê trong ngày lễ hội thật tưng bừng náo nhiệt. Làng nào có Chải chiến thắng thì được thưởng, mặc dù phần thưởng giá trị không quá cao nhưng niềm vinh dự, tự hào thì náo nức trong cả năm. Người làng tin rằng năm đó làng mình sẽ gặp nhiều may mắn, an khang, thịnh vượng.

Nhằm làm tăng thêm phần hấp dẫn, thêm phong phú cho lễ hội, ở sân Đình còn tổ chức thi đấu bóng chuyền da, bóng chuyền hơi, thi nấu cơm bằng củi mía, làm bánh tẻ, chọi gà, bịt mắt đập niêu, kéo co…

Buổi chiều ngày lễ hội thì ban tổ chức tiến hành lễ tạ và đóng cửa đình kết thúc lễ hội. Người dân trở về trong niềm vui rạo rực và tự hào.

Có thể nói, Sau gần 10 năm lễ hội được phục dựng, đến nay, Lễ hội Bơi Chải xã Tứ Yên đã trở thành nét đẹp văn hóa lịch sử truyền thống không thể thiếu của nhân dân địa phương; là biểu tượng của tinh thần thượng võ, góp phần phát huy nét đẹp và gìn giữ bản sắc văn hóa của dân tộc.

Ngọc Yến

 

 

Ngày đăng: 02/07/2020