Dành cho du khách

 
Dành cho du Khách

Lễ hội Bơi trải xã Tứ Yên

Xã Tứ Yên, huyện Sông Lô, tỉnh Vĩnh Phúc nằm ở phía Tây Nam tả ngạn dòng sông Lô cách thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ (Kinh đô của nước Văn Lang xưa) khoảng 8km, phía Đông giáp xã Đồng Thịnh, phía Tây giáp dòng sông Lô…

 

 

Tứ Yên là vùng đất chiêm trũng bán sơn địa, có nhiều đồi gò liên tiếp nhau tạo hình thù “con rồng”  kéo dài liên tiếp khoảng 3km. “Đầu rồng” hướng về phía Bắc - nơi có chùa Sơn Long tọa lạc, “đuôi rồng” xuôi về phía Nam, giáp gò Mỏ Phượng của xã Đức Bác cùng huyện.

Tứ Yên có hồ Điển Triệt (còn gọi là đầm Miêng) là nơi được vua Lý Nam Đế chọn làm căn cứ dựng thành lũy, thao luyện thủy quân chống giặc Lương xâm lược vào thế kỷ VI.

Truyền thuyết còn lưu kể rằng, thời vua Hùng Vương thứ XVIII, người dân nơi đây nhất tề theo Tản Viên Sơn Thánh đánh giặc giữ nước. Làng cổ Yên Kiều (xã Tứ Yên) - nơi có hồ Điển Triệt - là căn cứ địa của vua Lý Nam Đế chống giặc xâm lược nhà Lương vào thế kỷ thứ VIl; cũng là nơi luyện quân của du kích  và bộ đội trong kháng chiến chống Pháp xâm lược (thế kỷ XX).

Đình Yên Lập tọa lạc bên bờ sông Lô là nơi diễn ra lễ hội Bơi trải truyền thống của xã Tứ Yên. Đình thờ đức Tản Viên Sơn Thánh và vua Lý Nam Đế. Hằng năm, vào các ngày 25, 26, 27 tháng Năm âm lịch, dân làng Tứ Yên tổ chức lễ hội bơi trải - là nghi lễ khai hạ, mừng nước - một tập tục lâu đời của cư dân trồng lúa nước; đồng thời lễ hội bơi trải còn là nghi lễ - lễ hội mang ý nghĩa lịch sử đặc biệt của nhân dân Tứ Yên nhằm tái hiện, ôn nhớ lại hình ảnh những trận thủy chiến oanh liệt trên sông nước của đức Thánh Tản Viên, của đức vua Lý Nam Đế trên hồ Điển Triệt (còn gọi là đầm Miêng) và trên dòng sông Lô anh hùng.

Nói về lễ hội đặc sắc này của quê hương, người dân Tứ Yên từ lâu đã truyền nhau câu ca: “Rau gác Hạc bơi, Hạc gác Me bơi, Me gác Đức Bác bơi, Đức Bác gác Rạng bơi”. Kẻ Rạng (địa danh được nhắc đến trong câu ca cổ trên) chính là xã Tứ Yên ngày nay. Câu ca đã kể lại trình tự, thời gian tổ chức lễ hội bơi trải của cư dân Việt hai bên bờ sông Lô, sông Hồng tự xa xưa lưu truyền tới ngày nay một cách ngắn gọn, chính xác, đầy đủ. Theo đó, Kẻ Rau tức làng Cựu Ấp (thuộc xã Liên Châu, huyện Yên Lạc ngày nay) là xứ quê mở đầu lễ hội bơi trải độc đáo này. Tiếp đến là hội bơi trải do kẻ Hạc (nay là Bạch Hạc, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ) tổ chức. Sau Bạch Hạc là hội bơi trải kẻ Me (nay là xã Yên Lập, huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc). Sau Me là hội bơi trải xã Đức Bác (huyện Sông Lô, tỉnh Vĩnh Phúc) và cuối cùng là hội bơi trải kẻ Rạng (xã Tứ Yên, huyện Sông Lô ngày nay).

Trong kháng chiến chống Thực dân Pháp, hội bơi trải lần cuối của làng xã Tứ Yên được tổ chức vào các ngày từ 23 - 27 tháng Năm (năm Bính Tuất,1946) với quy mô lớn, kéo dài tới 5 ngày để chào mừng cách mạng tháng Tám thành công, khai sinh ra nước Việt Nam mới. Trong kháng chiến chống Thực dân Pháp (1946 - 1954), giặc Pháp tấn công lên sông Lô và chiến khu Việt Bắc (Thu - Đông 1947) hòng tiêu diệt căn cứ cách mạng và Nhà nước non trẻ của ta. Khi càn quét qua làng, chúng đã phá đình, đốt trải.  Lễ hội bơi trải độc đáo của người kẻ Rạng vì thế mà bị gián đoạn. Tận đến năm 2010, lễ hội giàu ý nghĩa này mới được khôi phục, đáp ứng lòng mong mỏi bao năm của Nhân dân.

Lễ hội bơi trải xã Tứ Yên có màn tế lễ đặc sắc là nghi thức quan trọng chứa đựng văn hóa tâm linh được dân làng chuẩn bị và thực hiện rất nghiêm cẩn, chu đáo. Trước hết dân làng cử ra một người làm chủ tế có đủ tiêu chuẩn là tuổi phải từ 50 trở lên, có uy tín cao trong làng, gia đình phải đủ vợ, đủ chồng, đủ con trai, con gái (đủ nếp, đủ tẻ), trong nhà không có tang trở, không tham gia kiện tụng, mất đoàn kết... Chủ tế phải giữ mình thanh tịnh trong nửa tháng trước ngày vào lễ hội. Chức danh chủ tế được dân làng đặc biệt tôn trọng. Ai được chọn cử đảm nhiệm vị trí chủ tế của làng cũng đều xem đó là niềm vinh hạnh to lớn của đời người, của con cháu, gia đình, dòng họ. Tiếp đó, làng chọn người tu lễ dâng thánh; chọn người tham gia bơi trải là các nam thanh niên khỏe mạnh, thạo bơi lội, là con dân Tứ Yên.

Trình tự lễ hội

Trước ngày chính hội từ 5 đến 7 ngày, dân làng tiến hành lễ tế yết cáo thánh thần để xin thần linh được hạ trải. Sau đó, tổ chức kéo trải từ nơi cất giữ đưa xuống sông Lô để cho các đội trải tập luyện. Tiếp đến, tổ chức cho các đội bốc thăm chọn trải. Trước lễ hội từ một đến hai ngày thì tiến hành vệ sinh trong và ngoài đình được phong quang, sạch đẹp, trang trí khánh tiết, phong cờ hội, treo cờ Tổ quốc, lắp đặt tăng âm, loa đài…; thực hiện nghi thức mộc dục lau rửa ngai, đồ thờ tự, kiệu bát cống, bát bửu, bát kích… ; kiểm tra lại trải, dầm lái, dầm bơi, ván ngồi, trống, trang phục của các đội trải theo màu các trải, cờ hội của các trải. Buổi tối trước ngày bơi trải, làng tổ chức giao lưu biểu diễn văn nghệ tại sân đình.

Đến ngày hội chính thức, từ sáng sớm, làng tiến hành nghi thức tế hà bá (tế thần sông) trên sông Lô trước cửa đình. Các trải kết lại với nhau tạo thành một “ban thờ trung thiên”, trên đặt mâm lễ là ván xôi gà hoặc ván xôi sỏ lợn (thủ lợn) để chủ tế tiến hành tế hà bá.

Lễ khai mạc bắt đầu. Sau nghi lễ chào cờ Tổ quốc, đại diện ban tổ chức lễ hội tấu đọc diễn văn ca ngợi công lao của các vị thần, nêu rõ nguồn gốc, ý nghĩa lễ hội bơi trải, thông qua các quyết định thành lập ban chỉ đạo, ban tổ chức, các tiểu ban, tổ trọng tài, điều lệ thi bơi trải, cơ cấu giải thưởng...

Tiếp theo là lễ dâng hương vào đình của dân làng, du khách thập phương về dự hội. Sau ba hồi chiêng trống gióng lên, đội tế gồm 18 thành viên tiến hành nghi thức tế lễ. Trong quá trình tế lễ không tiếp lễ của dân làng và khách dự lễ hội.

Khoảng 9h, nghi thức tế lễ được hoàn tất, trọng tài điều khiển các đội bơi trải xuống trải. Các đội mặc trang phục bơi trải truyền thống với màu sắc theo màu trải của đội mình. Tương truyền: trải ngày xưa được đóng bằng gỗ chò đẽo liền thân, sơn màu đỏ. Đầu trải được tạo hình đầu chim Phượng hoặc đầu Rồng, thân trải thót dần về sau với tạo hình đuôi tôm cong ngược. Trải dài 20,5m; lòng chải chia thành nhiều khoang, chỗ rộng nhất 1,5m. Mỗi trải có 36 tay dầm chia thành 18 cặp ngồi thành hàng ngang. Người được chọn vào đội bơi trải phải là những trai tráng khỏe mạnh. Khi vào bơi, các trai làng cùng ngồi theo tư thế quỳ một chân xuống mạn trải, tay cầm dầm trải đúng chiều. Chuôi dầm sơn đỏ, mái dầm sơn trắng, khi bơi phải theo đúng nhịp hò của người hò mõ, tay bơi miệng phụ họa theo tiếng hò. Người hò mõ chít khăn đầu rìu, lưng thắt khăn đỏ, phải là người có giọng hò và nhịp mõ dứt khoát, lại có thể xen vào những câu pha trò đôi khi pha chút tục tĩu một cách khôi hài để cổ vũ khích lệ các tay bơi. Người đứng đầu trải cởi trần đóng khố lại trát nước lá mồng tơi lên người cho trơn để đối phương không nắm được. Người này có nhiệm vụ phất cờ, khi cần thì có thể nhảy sang trải đối phương vít tay lái của đối phương để vượt lên. Lúc đó hầu lái được hạ xuống, người giữ hầu lập tức ngồi lên như cưỡi ngựa, hai chân khóa chặt, do đó phải là người lực lưỡng. khỏe mạnh và quyết đoán. Cuối cùng là người lái mình mặc quần áo lụa, đầu đội nón dứa, đứng ở đằng lướu trái, người này phải là người mưu trí, có kinh nghiệm cho trải đi đúng luồng lạch, khi cần có thể áp sát đối phương hoặc rẽ ngang chặn đường đội bạn để rồi vượt lên trước. Lại còn phải biết lái trải tránh xa chỗ có đông cổ động viên đối phương đứng trên bờ.

Các vị trí xuất phát của các đội, gồm: vị trí điểm vòng cua trên, phía dưới, đích đã được trọng tài thống nhất với các đội trưởng. Khi các đội đã vào vị trí, trọng tài chính điều khiển cuộc thi cùng phối hợp các trọng tài trong tổ căng cờ báo hiệu. Khi tất cả đã sẵn sàng, trọng tài chính thổi còi và phất cờ hạ lệnh xuất phát. Các trải dướn mình, rồi lao đi vun vút trong tiếng trống, tiếng loa, tiếng reo hò cổ vũ vang động cả khúc sông Lô. Những chiếc trải đầu chim phượng, đầu rồng, đuôi hình tôm cong ngược mang trên mình các tay trải mặc đồng phục mạnh mẽ, quyết liệt vung dầm theo nhịp điệu thống nhất đưa trải lướt như bay trên sóng nước, tạo hình ảnh những con chim phượng hay con rồng khổng lồ mình đỏ, vây/cánh trắng sải rộng, tung bờm bay trên sông nước Lô giang rất đẹp mắt.

Để đảm bảo sự an toàn tuyệt đối cho lễ hội, ngày nay, Cảnh sát đường thủy bố trí lực lượng trên ca nô chuyên dụng làm nhiệm vụ phát hiệu lệnh thông báo cho tàu thuyền di chuyển trên khúc sông nơi diễn ra hội bơi trải phải theo đúng luồng lạch đã được thả phao quy định, tránh không làm ảnh hưởng đến đường đua trải. Trên bờ sông, tiếng hò reo của các cổ động viên, của dân làng Tứ Yên và du khách, của các đội trải vang lên vô cùng náo nhiệt, tưng bừng, dồn dập khi trên đường đua, xuất hiện cảnh một trải gần vượt qua, hoặc vừa vượt qua trải đối phương. Sôi nổi nhất là vòng đua cuối cùng, ai cũng hò hét thật to để cổ vũ ủng hộ cho các tay trải nỗ lực giành chiến thắng. Không khí lễ hội càng lúc càng vô cùng tưng bừng, náo nhiệt, tiếng hò reo không ngớt của các tay bơi cũng như hàng trăm người tham gia lễ hội cổ vũ trên bến dưới thuyền lan xa mãi trên sóng nước Lô giang.

Sau hội thi bơi trải, không ít đấu thủ của đội trải cũng như người xem đều mệt lả, tắt tiếng vì hò reo quá sức. Cuộc thi bơi trải năm nào cũng diễn ra quyết liệt, thu hút sự theo dõi, cổ vũ của rất đông dân làng và du khách thập phương đứng trên bờ sông Lô. Không khí làng quê trong ngày lễ hội thật tưng bừng, náo nhiệt. Làng nào có trải giành chiến thắng sẽ được thưởng, mặc dù phần thưởng giá trị không quá cao nhưng niềm vinh dự, tự hào thì râm ran náo nức lòng người suốt cả năm. Người làng tin rằng năm đó làng mình sẽ gặp nhiều may mắn, an khang, thịnh vượng.

Nhằm làm tăng them phần hấp dẫn, thêm phong phú cho lễ hội. Ở sân đình còn tổ chức thi đấu bóng chuyền da, bóng chuyền hơi, thi nấu cơm bằng củi mía (người tham gia được phát gạo, nước và cây mía tươi, khi thi nấu cơm phải vừa tước mía ăn phần nước, dành phần bã làm củi để nấu cơm), thi làm bánh tẻ, chọi gà, bịt mắt đập niêu, kéo co…

Buổi chiều ngày lễ hội thì ban tổ chức tiến hành lễ tạ và đóng cửa đình kết thúc lễ hội. Người dân trở về trong niềm vui rạo rực, nụ tười tươi còn đọng mãi trên môi./.

Đỗ Mạnh Hà

 

Ngày đăng: 18/01/2021